ΔΩΡΟΘΕΟΣ ΣΙΔΩΝΙΟΣ, Ἀποτελεσματικὰ ἢ Πεντάτευχος

ΒΙΟΣ ΚΑΙ ΕΡΓΑ

❧ 

  Ὁ Δωρόθεος πιστεύεται ὅτι ἔζησε τὸν 1^ο αἰ. μ. Χ. / 9^ο αἰ. μ. Ὀ. , ἐκτίμηση ποὺ προκύπτει ἀπὸ τὴν χρονολόγηση τῶν γενεθλίων ὡροσκοπίων ποὺ συμπεριέλαβε ὁ ἴδιος ὡς ὐποδείγματα. Τὸ ἔργο του εἶναι ἡ Πεντάτευχος, ἐκτάσεως πέντε βιβλίων, σωζόμενο κυρίως μέσα ἀπὸ ἀποσπάσματα σὲ ἄλλα συγγράμματα, καθὼς καὶ ἀπὸ περσικὲς καὶ ἀραβικὲς μεταφράσεις.

  Τὸ πρωτότυπο ἑλληνικὸ ἔργο εἶναι ποίημα σὲ δακτυλικοὺς ἑξάμετρους στίχους, ὅπως τὰ ἔπη τοῦ Ὁμήρου. Ἀναφέρεται συχνὰ ὐπὸ τὸν τίτλο Carmen Astrologicum. Ἡ λατινικὴ λέξη carmen ἀπὸ τὴν ρίζα ἁρμός – τὸ συνταίριασμα μερῶν μὲ ἀναλογία ἐξ οὗ καὶ ἁρμονία: συνταίριασμα λόγων ἢ ἤχων μὲ ἀναλογία – ἀποδίδεται ὡς ὼδή, ὕμνος, ποίημα, διδασκαλία. Κι αὐτὸ ἀκριβῶς εἶναι τὸ ποίημα τοῦ Δωροθέου, μιὰ διδασκαλία τῆς Ἀποτελεσματικῆς μὲ ἔμμετρο λόγο.

Ἡ διάρθρωση τῆς Πεντατεύχου

• Βιβλίον Α′: γενικὲς ἀρχές, γενέθλια ὡροσκόπια, ἀρχὴ τῆς ζωῆς, οἰκογένεια
• Βιβλίον Β′: γενέθλια ὡροσκόπια, γάμος καὶ τέκνα, ὄψεις πλανητῶν, τόποι.
• Βιβλίον Γ′: περὶ χρόνων ζωῆς, προσδιορισμὸς τῆς διαρκείας τοῦ βίου.
• Βιβλίον Δ′: προγνωστικὴ βάσει χρονοκρατόρων καὶ ἠλιακῶν ἐπιστροφῶν, ἐξέταση κλήρων γιὰ ἀσθένειες.
• Βιβλίον Ε′: ἡ ἐκτενέστερη πραγματεία καταρχικῆς ἀστρολογίας (ἐρώτημα ποὺ ἀφορᾶ τὸ παρελθὸν ἢ ἐπιλογὴ κατάλληλης στιγμῆς στὸ μέλλον)

Ἡ χρονολόγηση τοῦ ἔργου

  Ὁ Δωρόθεος ἐκπροσωπεῖ τὴν ἀρχικὴ παράδοση καὶ γραμμὴ διαδοχῆς τῆς Ἀποτελεσματικῆς, ποὺ ἐνεφανίσθη ὡς προφορικὴ καὶ μυστικὴ διδασκαλία τῆς ὁποίας τὸ πρῶτο γραπτὸ σύγγραμμα προέρχεται ἀπὸ τοὺς Νεχεψῶ καὶ Πετόσιρι. Στὸν πρόλογο τοῦ ἔργου του, ὀνομάζει τὸν ἐαυτό του βασιλέα τῆς Αἰγύπτου καὶ τὸν Ἑρμῆ υἰό του, τηρώντας τὸν ἴδιο τύπο ὀνομάτων καὶ παραδόσεως ὅπως οἱ Νεχεψῶ καὶ Πετόσιρις. Ὁ Ἑρμῆς ὁ Τρισμέγιστος ἀναφέρεται ἐπίσης ὡς βασιλέας τῆς Αἰγύπτου στὸ δεύτερο βιβλίο· ἐπιπλέον ὁ Δωρόθεος ὁμοίως ἀναφέρεται ὡς βασιλέας τῆς Αἰγύπτου σὲ βιβλίο τοῦ Ζωροάστρου μεταφρασθὲν εἰς τὴν περσικὴ διάλεκτο παχλαβὶ περὶ τὸ 750 μ.Χ.

  Ἡ παραδιδόμενη αὐτὴ διδασκαλία προέρχεται ἀπὸ μία ἐπιστήμη, ἕνα πεδίο γνώσεως, ποὺ ἐνεφανίσθη γιὰ πρώτη φορὰ εἰς τοὺς ἀλεξανδρινοὺς χρόνους (ἀρχὴ αὐτοῦ ποὺ ἀποκαλεῖται ἐλληνιστικὴ ἐποχὴ είς τὴν δυτικὴ ὁρολογία) καὶ ὄχι νωρίτερα. Ὑπὸ τὸ ὄνομα Ἑρμῆς Τρισμέγιστος, σταδιακὰ κυκλοφόρησαν συγγράμματα Ἀποτελεσματικῆς περὶ τὸν 1^ο καὶ 2^ο αιώνα π.Χ., τὰ ὁποῖα διασώθηκαν μόνον ἀποσπασματικὰ μαζὶ μὲ ἀναφορὲς τῶν συγγραφέων τους, ἀπὸ ἄλλους συγγραφεῖς ὅπως ὁ Οὐέττιος Οὐάλης, ὁ Ἠφαιστίων Θηβαῖος, ὁ Φιρμίκος Ματέρνος, ὁ Ρητόριος Αἰγύπτιος κ.ἄ., αἰῶνες ἀργότερα.

  Κατὰ τὸν Φιρμίκο Ματέρνο, καθὼς καί τὸν Μιχαὴλ Ἰταλικὸ ἀργότερα, ὁ Δωρόθεος κατάγονταν ἀπὸ τὴν Σιδώνα. Ὀκτὼ γενέθλια ὡροσκόπια ἀπὸ τὸ Α′ Βιβλίο ποὺ σώζονται καὶ καταρτίσθηκαν μεταξὺ 7 π.Χ. καὶ 43 μ.Χ., παρέχουν ἐνδείξεις τῆς ἐποχῆς ὅπου ἔζησε ὁ Δωρόθεος.

Ἡ ἀξία τοῦ ἔργου τοῦ Δωροθέου

  Ἐδῶ ἀναπτύσσονται τὰ θεμέλια τῆς ἑρμηνευτικῆς γενεθλίων ὡροσκοπίων: ἡ ἐννοια τῆς αἰρέσεως, δηλαδὴ τῆς διακρίσεως τῶν γενέσεων σὲ ἡμερινὲς καὶ νυκτερινές, ἡ ἔννοια τῶν Τριγώνων καὶ οἱ Τριγωνοκράτορες, ὡς κυβερνῆτες πλανήτες τῶν Τριγώνων καὶ διαφοροποιούμενοι τὴν ἡμέρα καὶ τὴν νύκτα. Ἡ ἑρμηνεία γίνεται κυρίως μὲ χρήση τῶν Τόπων (Οἴκων), τῶν Τριγωνοκρατόρων καὶ τῶν κυβερνητῶν τους, καθὼς καὶ διαφόρων Κλήρων. Ὁ Δωρόθεος χρησιμοποιεῖ τὰ αἰγυπτιακὰ ὅρια. Παρέχει τοὺς ὁρισμοὺς / τρόπους ὐπολογισμοῦ πάρα πολλῶν Κλήρων. Τὸ ἔργο του περιέχει τὰ παλαιότερα γνωστὰ γενέθλια ὡροσκόπια καὶ ὅπως ὅλοι, χρησιμοποιεῖ τὰ Ζῳδιακὰ Δωδεκατεμόρια (τὰ Ζῳδιακὰ Δωδεκατημόρια εἶναι διαστήματα 30° μοιρῶν ἢ ¹⁄₁₂ τοῦ Ζῳδιακοῦ Κύκλου, ὐπολογιζόμενα μὲ σημεῖο ἀναφορᾶς τὸν ἀπλανὴ ἀστέρα Λαμπαδία, α′ Ταύρου καὶ ἀποτελοῦν τὸν τρόπο μέτρησης τοῦ σταθεροῦ Ἐκλειπτικοῦ μήκους). Ἡ Τοποδιαίρεση εἶναι αὐτὴ τῶν Ὁλοκλήρων Ζῳδίων.

  Ἡ παράθεση ἔμμετρων ἀποσπασμάτων τοῦ ἔργου τοῦ Δωροθέου ἀπὸ τὸν Ἡφαιστίωνα Θηβαῖο εἶναι ἰδιαιτέρως σημαντικὴ καθὼς τὸ πρωτότυπο ἑλληνικὸ κείμενο (μὲ τὴν μορφὴ διδακτικοῦ ποιήματος) δὲν σώζεται. Ἡ κύρια πηγὴ γιὰ τὸ μεγαλύτερο μέρος τοῦ ἔργου τοῦ Δωροθέου εἶναι μιὰ ἀραβικὴ μετάφραση ἀπὸ τὸν Πέρση ἀστρολόγο καὶ ἀρχιτέκτονα Ὁμὰρ ὁ τοῦ Φαρουχάν (Ὀμὰρ μπὶν ἀλ-Φαρουχὰν ἀλ-Ταμπάρι, ἀποδ. ἐπίσης ὡς Ὀμὰρ Τιβεριώτης /-άδης). Ὁ Πίνγκρη ὐποθέτει ὅτι ἡ ἀραβικὴ μετάφραση ἔγινε ἀπὸ περσικὴ μετάφραση (διαλέκτου παχλαβὶ) ἐπειδὴ ἡ ἀραβικὴ μετάφραση περιέχει καὶ περσικὲς λέξεις.

  Ὡστόσο αὐτὸ ἦταν κάτι ἀρκετὰ συνηθισμένο γιὰ τὴν ἀραβικὴ γλῶσσα μὲ τὴν πληθώρα τῶν διαλέκτων της καὶ δὲν ἀποκλείεται ὁ Ὀμὰρ ἀλ-Ταμπάρι νὰ μετέφρασε ἀπευθείας ἀπὸ κάποιο ἐλληνικὸ χειρόγραφο. Ὁ ἴδιος ἦταν βαθιὰ μορφωμένος, ἀπὸ τοὺς διασημότερους ἀστρολόγους τῆς ἑποχῆς του καὶ εἶχε ἐπιλεχθεῖ γιὰ νὰ καταρτίσῃ τὸν χάρτη ἴδρυσης τῆς πόλης τῆς Βαγδάτης (31 Ιουλίου 762), μαζί με τους Μασάλλαχ, Ναουμπάχτ, ἀλ-Φαζάρι και μερικοὺς ἀκόμη. Ἡ σύγκριση τῶν ἀποσπασμάτων τοῦ Δωροθέου ποὺ διασώζει ὁ Ἠφαιστίων μὲ τὴν ἀραβικὴ μετάφραση, δεῖχνει τὴν πιστότητα τῆς μεταφράσεως· σὲ ὁρισμένα σημεῖα ἐντοπίζονται ἀλλαγὲς καὶ σὲ ἄλλα προσθῆκες, ἐμπλουτίζοντας τὸ ἀραβικό κείμενο.

  Οἱ Πέρσες πρόσθεσαν ἐπιπλέον γενέθλια ὡροσκόπια γενέσεις (Βιβλίο Γ′), σύντομα ἀποσπάσματα τοῦ Οὐάλεντος (Βιβλίο Δ′ καὶ Ε′) καὶ τὰ «νουπάχρατες» τῶν Ἰνδῶν (Βιβλίο Ε′). Τὸ νουπάχρατες ἢ ἔννατον χωρίζει τὶς 30° ἐνὸς ζῳδίου σὲ 9 ἴσα μέρη 3 ¹⁄₃ μοιρῶν ἕκαστο, ὅπου κατόπιν ἀνατίθονται πλανητικὲς κυριαρχίες βάσει τοῦ γενέθλιου ὡροσκοπίου. Πρόκειται γιὰ μία προγνωστικὴ μέθοδο ὅπου οἱ κυβερνῆτες πλανῆτες γίνονται χρονοκράτορες μιᾶς περιόδου τοῦ βίου καὶ ὁ Ἀμποῦ Μάσαρ (Ἀπομάσαρ) τὴν ἀναφέρει εὶς τὸ εἰδικευμένο ἔργο του Περὶ τῆς Τῶν Ἐτῶν Ἐναλλαγῆς, τὸ ὁποῖο πραγματεύεται τὰ ὠροσκόπια ἡλιακῶν ἐπιστροφῶν.

Ἡ μετάδοση τῆς ἑλληνο-αἰγυπτιακῆς Ἀποτελεσματικῆς εὶς τοὺς Πέρσες καὶ Ἄραβες

  Τὸ ἔργο τοῦ Δωροθέου ἀποτέλεσε τὴν θεμέλια βίβλο τῆς Περσικῆς ἢ Ἰσλαμικῆς ἀστρολογίας, ὅπως συνήθως ἀποκαλεῖται. Οἱ πιὸ γνωστοὶ ἀστρολόγοι περὶ τὰ τέλη τοῦ 8^ου αἰ., ὅπως ὁ Μασάλλαχ, ὁ Ὁμὰρ ὁ τοῦ Φαρουχάν, ὁ Ἀμποῦ Μάσαρ, ὁ Σὰχλ ὁ τοῦ Πὲσρ (Σὰχλ ἴμπν Μπίσρ), χρησιμοποιοῦσαν ἐκτενῶς τὴν Πεντάτευχο καὶ τὴν συμπεριλάμβαναν στὶς πραγματεῖες καὶ πρακτική τους. Ὁ Ἴμπν ἀλ-Ναντίμ, βιβλιογράφος τοῦ 10^ου αἰ. ἀπὸ τὴν Βαγδάτη, παραθέτη τὴν ἐξῆς ἱστορία ἀπὸ τὸν Ἴμπν Ναουμπάχτ, ἕναν ἀπὸ τοὺς κορυφαίους Σιίτες θεολόγους τῆς ἐποχῆς (9^ος – 10^ος αἰ.):

  Πρόκειται γιὰ τὸν Ἀρδασὶρ Α′ τῆς Περσίας, ἰδρυτὴ τῆς δυναστείας τῶν Σασσανιδῶν, τὸν υἰό του Σαπώρη Α′ τῆς Περσίας καὶ τὸν Χοσρόη Α′ τῆς Περσίας, ποὺ ὀνομάσθη ἀπὸ τοὺς ὑπηκόους του Ἀνουσιρβάν δηλαδὴ «ἀθάνατη ψυχὴ» καὶ άπὸ τοὺς φιλοσόφους «φιλόσοφος βασιλέας». Ὁ Χοσρόης Α′, μέγας προστάτης τῶν γραμμάτων, τῶν τεχνῶν καὶ τῶν ἐπιστημῶν, ἐδέχθη στὸ βασίλειο τοὺς φιλοσόφους τῆς Πλατωνικῆς Ἀκαδημίας, ποὺ εἶχε διῶξει ὁ Ἰουστινιανός, ἐνῶ ἐπιμελήθη ὁ ἴδιος προσωπικὰ γιὰ τὴν μετάφραση Ἰνδικῶν ἐπιστημονικῶν κειμένων είς τὴν περσικὴ γλῶσσα. Ἡ ἀναφορὰ γιὰ τὸν Ἑρμῆ τῆς Βαβυλῶνος ἀντὶ τοῦ συνηθέστερου Ἑρμῆς ἢ Ἑρμῆς Τρισμέγιστος, ἀναφέρεται εἰς τὴν Αἰγυπτιακὴ τοποθεσία τοῦ φρουρίου τῆς Βαβυλῶνος, ἑνὸς ἀρχαίου ρωμαἰκοῦ φρουρίου, ἀπὸ ὀχυρωματικὰ ἔργα τοῦ αὐτοκράτορος Τραϊανοῦ, εἰς τὴν ἀνατολικὴ ὄχθη τοῦ Δέλτα τοῦ Νείλου, ποὺ θεωροῦταν τὸ ὅριο μεταξὺ τῆς Ἄνω καὶ Κάτω Αἰγύπτου· τὸ σημερινὸ Παλαιὸ (ἢ Κοπτικὸ) Κάιρο.

  Τὸ ἔργο τοῦ Δωροθέου ἔχαιρε ὁμοίως σημαντικῆς ἐκτιμήσεως ὐπὸ τῶν Βυζαντινῶν ἀστρολόγων τοῦ 10^ου, 11^ου καὶ 12^ου αἰ. Ἀναφέρεται ὐπὸ λογίων ὅπως ὁ Ἰωάννης Τζέτζης καὶ ὁ Μιχαήλ Ἰταλικός (12^ος αἰ.). Ὡροσκόπια τοῦ 10^ου αἰ. ποὺ διασώζονται – ἕνα ἐκ τῶν ὁποίων πιθανὸν νὰ εἶναι τὸ γενέθλιο ὡροσκόπιο τοῦ Κωνσταντίνου Πορφυρογέννητου (γενν. 3 Σεπτεμβρίου 905) – ἑρμηνεύονται ἐπὶ τὸ πλεῖστον βάσει τῶν κειμένων καὶ μεθόδων τοῦ Δωροθέου.

  Ἡ ἀγγλικὴ μετάφραση τοῦ ἀραβικοῦ κειμένου τῆς Πεντατεύχου ἔγινε ἀπὸ τὸν Ντέηβιντ Πίνγκρη (David Pingree) τὸ 1976 καὶ ἀποτελεῖ τὴν τυπικὴ ἔκδοση ἐπὶ τοῦ παρόντος, μὲ τὴν τέταρτη ἐπανέκδοση νὰ ἔγινε τὸ 2005.

  Ἡ παρούσα ψηφιακὴ ἔκδοση περιέχει ὅλα τὰ εἰς τὴν ἑλληνικὴ γλῶσσα σωζόμενα κείμενα τοῦ Δωροθέου, ὑπὸ τὸν γενικὸ τίτλο Ἀποτελεσματικά, προερχόμενα κυρίως ἀπὸ τὰ συγγράμματα τοῦ Μανέθωνος, τοῦ Ἀνουβίωνος, τοῦ Ἡφαιστίωνος καὶ τοῦ Ῥητορίου. Γιὰ τὸ πρωτότυπο κείμενο χρησιμοποιήθησαν: TLG (Τhesaurus Lingua Graeca) καὶ CCAG (Catalogus Codicum Astrologorum Graecorum).