ΗΦΑΙΣΤΙΩΝ ΘΗΒΑΙΟΣ, Ἀποτελεσματικὰ Συντάγματα

ΒΙΟΣ ΚΑΙ ΕΡΓΑ

❧ 

    Ὁ Ἡφαιστίων ὁ Θηβαῖος ἐγεννήθη περὶ τὸν 4^ο αἰ μ.Χ. καὶ περὶ τοῦ βίου του τίποτε δὲν εἶναι γνωστό. Ἐκ τῆς ὀνομασίας του φέρεται καταγόμενος ἐκ τῆς Αίγυπτιακῆς πόλεως τῶν Θηβῶν· εἰκάζω δὲ ὅτι ἦταν ἰατρομαθηματικός.

  Συνέγραψε μία πολὺ σημαντικὴ ἀστρολογικὴ πραγματεία, τὰ Ἀποτελεσματικὰ Συντάγματα, ἐκτάσεως τριῶν βιβλίων, περιέχουσα μέρος τῶν ἔργων τοῦ Πτολεμαίου (ἐντὸς τοῦ Α′ βιβλίου) καὶ τοῦ Δωροθέου Σιδωνίου (ἐντὸς τοῦ Γ′ βιβλίου), καθὼς καὶ πολύτιμες πηγὲς ἄλλων ἀγνώστων παλαιοτέρων συγγραφέων, ὅπως: ὁ Ἀνουβίων, ὁ Ἀντίγονος Νικαεύς, ὁ Ἀντίοχος Ἀθηναῖος, ὁ Κριτόδημος, ὁ Θρασύλλος, ὁ Ἴππαρχος, ὁ Μανέθων, οἱ Νεχεψῶ καὶ Πετόσιρης, ὁ Ὠδαψός, ὁ Παγχάριος, ὁ Πορφύριος καὶ ὁ Πρωταγόρας Νικαεύς.

Ἡ διάρθρωση τῶν Ἀποτελεσματικῶν Συνταγμάτων

• Βιβλίον Α′ Καθολικόν: γενικὲς ἀρχές, ζῳδιακὰ δωδεκατημόρια καὶ ὅροι.
• Βιβλίον Β′ Γενεθλιαλογικόν: γενέθλιο ὡροσκόπιο, τόποι καὶ προγνωστικὴ βάσει χρονοκρατόρων.
• Βιβλίον Γ′ Περὶ Καταρχῶν: ὡροσκόπια καταρχῆς, εἴτε γιὰ ἐρώτημα ποὺ ἀφορᾶ τὸ παρελθὸν εἴτε γιὰ ἐπιλογὴ κατάλληλης στιγμῆς στὸ μέλλον.

Ἡ χρονολόγηση τοῦ ἔργου

  Ὁ Ἡφαιστίων παραθέτει τὰ στοιχεῖα γεννήσεώς του εὶς τὸ Β′ βιβλίο τῶν Ἀποτελεσματικῶν, κεφ. 1 καὶ 2, στὸ πλαίσιο μιᾶς συζήτησης γιὰ τὸν προσδιορισμὸ τῆς ἀκριβοῦς μοίρας τοῦ Ὡροσκόπου. Ὁ Πίνγκρη (D. Pingree) ὑπολόγισε ὅτι ὁ Ἡφαιστίων συνέταξε τὴν συλλογὴ του ἐν Αἰγύπτῳ περὶ τὸ ἔτος 415 μ.Χ. «βάσει τῶν θέσεων τῶν ἀπλανῶν ἀστέρων καὶ τὴν χρονολόγηση τοῦ γενέθλιου χάρτη του». Ὁ Ἡφαιστίων παραθέτει τὸ ἔτος γεννήσεώς του μὲ τὴν φράση «τὸ 77^ο ἔτος ἀπὸ βασιλείας Διοκλητιανοῦ». Ὁ Πίνγκρη μετράει ἀπὸ θανάτου τοῦ Διοκλητιανοῦ τὸ 312 μ.Χ., μὲ ἀποτέλεσμα νὰ τοποθετῇ τὴν γέννηση τοῦ Ἡφαιστίωνος περὶ τὸ 380 μ.Χ. Ὡστόσο ὁ Διοκλητιανὸς εἶχε παραδώσει τὴν ἐξουσία τὸ 305 μ.Χ. καὶ δὲν ὐπῆρχε «βασιλεία Διοκλητιανοῦ» τὸ 312 μ.Χ.

  Ἡ συνήθεια νὰ ὐπολογίζονται τὰ ἔτη βάσει ἀρχόντων ἦταν εὐρέως διαδεδομένη εἰς τὴν ρωμαϊκὴ ἐπικράτεια ἀλλὰ ὁ ὐπολογισμὸς γινόταν ἀπὸ τὴν ἀνάληψη τῆς ἀρχῆς καὶ ὄχι ἀπὸ τὸ τέλος της ἢ πότε πέθαινε ἑνας ἄρχοντας, πόσο μᾶλλον ὅταν κάποιος ἄλλος τὸν εἶχε διαδεχθεῖ. Εἶναι εὐλογότερη ἡ ὐπόθεση ὅτι ὁ Ἡφαιστίων ἀναφερόταν εἰς τὴν ἀρχὴ τῆς βασιλείας Διοκλητιανοῦ τὸ 286 μ.Χ.· ἡ δὲ γέννησή του νωρίτερα, τὸ 363 μ.Χ.

  Γενικῶς ὐπάρχουν προβλήματα μὲ τὶς χρονολογήσεις τοῦ Πίνγκρη, ὡς ἀναφέρουν καὶ ἄλλοι πιὸ σύγχρονοι μελετητές. Ὁ Τζέημς Χόλντεν, ἐπιμελητὴς τῆς πιὸ πρόσφατης ἐκδόσεως τοῦ ἔργου τοῦ Ρητορίου, ἐπισημαῖνει σφάλμα τοῦ Πίνγκρη εἰς τὴν χρονολόγηση τοῦ ἔτους γεννήσεως τοῦ Ρητορίου, ποὺ ὁ Χόλντεν τοποθετεῖ νωρίτερα καὶ ὁ Μπέντζαμιν Ντάικς, ἐπιμελητῆς τῆς πιὸ πρόσφατης ἐκδόσεως τοῦ ἔργου τοῦ Ἀμποῦ Μάσαρ (Ἀπομάσαρ ἢ Μασήρης ὁ Πέρσης), ἐπισημαίνει ὁμοίως σφάλμα τοῦ Πίνγκρη εἴς τὴν χρονολόγηση τοῦ ἔτους γεννήσεως τοῦ Ἀμποῦ Μάσαρ, ποὺ ὁ Ντάικς τοποθετεῖ νωρίτερα. Μπορεῖτε νὰ προσθέσετε κι ἐμένα στὸν κατάλογο.

  Ὅσο γιὰ τὶς «θέσεις τῶν ἀπλανῶν ἀστέρων» δὲν εἶναι σαφὲς τὶ ἐννοεῖ ὁ Πίνγκρη, δεδομένου ὅτι αὐτὲς οἱ ἐλάχιστες ποὺ μπορεῖ νὰ συναχθοῦν, εἶναι ὐπολογισμένες βάσει τῶν Ζῳδιακῶν Δωδεκατημορίων καὶ δὲν προσφέρονται κἂν γιὰ χρονολόγηση. Ὁπότε ἡ συγγραφὴ τῶν Ἀποτελεσματικῶν Συνταγμάτων τὸ 415 μ.Χ. δὲν βασίζεται πουθενὰ σὲ κάτι ἔγκυρο.

Ἡ ἀξία τοῦ ἔργου τοῦ Ἠφαιστίωνος

  Τὸ ἔργο του ἀποτελεῖ σὲ μεγάλο βαθμὸ μιὰ συλλογὴ παλαιοτέρων πηγῶν ποὺ εἴτε παρέφρασε εἴτε παρέθεσε σχετικὰ μὲ διάφορα θέματα, διαφυλάσσοντας μέρος σημαντικῶν ἔργων, τὰ πρωτότυπα τῶν ὁποίων ἔχουν χαθεῖ.

  Εἶναι ἡ μοναδικὴ πραγματεία ποὺ διασώζει λεπτομερεῖς περιγραφὲς τῶν ζῳδιακῶν δεκανῶν, τὴν ἐπιρροὴ αὐτῶν ὡροσκοποῦντες, καθὼς καὶ τὶς ἑρμηνεῖες τῶν 144 δωδεκατημορίων, τῶν ἐπονομαζόμενων “μικρῶν”. Πρόκειται γιὰ διαστήματα 2,5 μοιρῶν ἢ ¹⁄₁₂ ἑκάστου Ζῳδιακοῦ Δωδεκατημορίου (τὰ Ζῳδιακὰ Δωδεκατημόρια εἶναι διαστήματα 30° μοιρῶν ἢ ¹⁄₁₂ τοῦ Ζῳδιακοῦ Κύκλου, ὐπολογιζόμενα μὲ σημεῖο ἀναφορᾶς τὸν ἀπλανὴ ἀστέρα Λαμπαδία, α′ Ταύρου καὶ ἀποτελοῦν τὸν τρόπο μέτρησης τοῦ σταθεροῦ Ἐκλειπτικοῦ μήκους). Ἐδῶ τὰ μικρὰ δωδεκατημόρια χρησιμεύουν ἐν εἴδει ‘μαντικῆς τῆς σκέψεως’, τὶ δηλαδὴ ἀπασχολοῦσε τὴν σκέψη τοῦ ἐρωτόντως κατὰ τὴν ἀπαρχὴ τοῦ ὑπὸ ἐξέταση θέματος (κυρίως διὰ μεθόδων καταρχικῆς ἀστρολογίας).

  Ἡ παράθεση ἔμμετρων ἀποσπασμάτων τοῦ ἔργου τοῦ Δωροθέου, Ἀποτελεσματικὰ (ἢ Πεντάτευχος), εἶναι ἰδιαιτέρως σημαντικὴ καθὼς τὸ πρωτότυπο ἑλληνικὸ κείμενο (μὲ τὴν μορφὴ διδακτικοῦ ποιήματος) δὲν σώζεται. Ἡ κύρια πηγὴ γιὰ τὸ μεγαλύτερο μέρος τοῦ ἔργου τοῦ Δωροθέου εἶναι μιὰ ἀραβικὴ μετάφραση ἀπὸ τὸν Πέρση ἀστρολόγο καὶ ἀρχιτέκτονα Ὀμὰρ ἀλ-Ταμπάρι (Ὀμὰρ μπὶν ἀλ-Φαρουχὰν ἀλ-Ταμπάρι, ἀποδ. ἐπίσης ὡς Ὀμὰρ Τιβεριάδης). Ὁ Πίνγκρη ὐποθέτει ὅτι ἡ ἀραβικὴ μετάφραση ἔγινε ἀπὸ περσικὴ μετάφραση (διαλέκτου παχλαβὶ) ἐπειδὴ ἡ ἀραβικὴ μετάφραση περιέχει καὶ περσικὲς λέξεις.

  Ὡστόσο αὐτὸ ἦταν κάτι ἀρκετὰ συνηθισμένο γιὰ τὴν ἀραβικὴ γλῶσσα μὲ τὴν πληθώρα τῶν διαλέκτων της καὶ δὲν ἀποκλείεται ὁ Ὀμὰρ ἀλ-Ταμπάρι νὰ μετέφρασε ἀπευθείας ἀπὸ κάποιο ἐλληνικὸ χειρόγραφο. Ὁ ἴδιος ἦταν βαθιὰ μορφωμένος, ἀπὸ τοὺς διασημότερους ἀστρολόγους τῆς ἑποχῆς του καὶ εἶχε ἐπιλεχθεῖ γιὰ νὰ καταρτίσῃ τὸν χάρτη ἴδρυσης τῆς πόλης τῆς Βαγδάτης (31 Ιουλίου 762), μαζί με τους Μασάλλαχ, Νιουμπάχτ, ἀλ-Φαζάρι και μερικοὺς ἀκόμη. Ἡ σύγκριση τῶν ἀποσπασμάτων τοῦ Δωροθέου ποὺ διασώζει ὁ Ἠφαιστίων μὲ τὴν ἀραβικὴ μετάφραση, δεῖχνει τὴν πιστότητα τῆς μεταφράσεως· σὲ ὁρισμένα σημεῖα ἐντοπίζονται ἀλλαγὲς καὶ σὲ ἄλλα προσθῆκες, ἐμπλουτίζοντας τὸ ἀραβικό κείμενο.

  Ἡ πρώτη κριτικὴ ἔκδοση τῶν Ἀποτελεσματικῶν Συνταγμάτων ἔγινε ἀπὸ τὸν Αὔγουστο Ἔνγκελμπρεχτ (August Engelbrecht) τὸ 1887 στὴν Βιέννη. Περιέχει μόνον τὸ Α′ βιβλίο, Καθολικὸν ὑπὸ τὸν ἐσφαλμένο τίτλο Περὶ Καταρχῶν, ποὺ εἶναι ὁ τίτλος τοῦ Γ′ βιβλίου. Ἔπειτα ἀπὸ ἕναν περίπου αἰώνα, ὁ Ντέηβιντ Πίνγκρη (David Pingree) δημοσίευσε τὴν ἐπόμενη κριτική ἔκδοση τὸ 1973 – 4 (Teubner, Λειψία). Ἡ νεώτερη ἔκδοση ἐνσωμάτωσε νέο ὐλικὸ ποὺ εἶχε ἀνακαλυφθεῖ κατὰ τὴν σύνταξη τῶν Καταλόγων τῶν Ἑλληνικῶν Ἀστρολογικῶν Κωδίκων (CCAG) καὶ ἀποτελεῖ τὴν τυπικὴ ἔκδοση ἐπὶ τοῦ παρόντος. Περιλαμβάνει καὶ τὰ τρία βιβλία.

  Ἡ παρούσα ψηφιακὴ ἔκδοση περιέχει τὰ τρία βιβλία τῆς πραγματείας τοῦ Ἡφαιστίωνος ὑπὸ τὸν γενικὸ τίτλο Ἀποτελεσματικὰ Συντάγματα. Τὸ πρῶτο βιβλίο καλύπτει καθολικὰ θέματα, τὸ δεύτερο γενεθλιαλογικά, καὶ τὸ τρίτο καταρχικά. Γιὰ τὸ πρωτότυπο κείμενο χρησιμοποιήθησαν: TLG (Τhesaurus Lingua Graeca) καὶ CCAG (Catalogus Codicum Astrologorum Graecorum).